Mahan, Mackinder i Haushofer, czyli historia geopolityki w kilku zdaniach

Nie b├│jcie si─Ö, oszcz─Ödz─Ö Wam erudycyjnego wyk┼éadu z historii geopolityki. Daruj─Ö sobie pogadanki o ton─ůcych w pomroce dziej├│w pocz─ůtkach, nieko┼äcz─ůce si─Ö litanie nazwisk i dat, nud─Ö biogram├│w. Uzna┼éem, ┼╝e b─Ödzie i po┼╝yteczniej i ciekawiej, gdy od razu przejd─Ö do pomys┼é├│w luminarzy geopolityki ÔÇô Alfreda Mahana, Halforda Mackindera, Karla Haushofera i Nicolasa Spykmana. Dzie┼éa ÔÇ×wielkiej czw├│rkiÔÇŁ s─ů po dzi┼Ť dzie┼ä t┼éumaczone i wydawane, ich koncepcje wyk┼éadane, a teoretyczne modele dyskutowane i interpretowane. I nie dziwmy si─Ö temu ÔÇô ich pomys┼éy s─ů po prostu ciekawe.

Historia geopolityki ÔÇô Alfred Mahan i geopolityka pa┼ästw morskich

Zacznijmy od Alfreda Mahana, urodzonego w 1840 roku ameryka┼äskiego admira┼éa i historyka ÔÇô skromnego cz┼éowieka, kt├│ry z pewno┼Ťci─ů nie spodziewa┼é si─Ö, ┼╝e jego geopolityczne prace wywr─ů na ameryka┼äsk─ů my┼Ťl strategiczn─ů i wojskow─ů tak du┼╝y wp┼éyw. Z ideami Mahana warto si─Ö zaznajomi─ç tak┼╝e z tego powodu, ┼╝e pozwalaj─ů spojrze─ç na ┼Ťwiatow─ů szachownic─Ö tak, jak robi─ů to przedstawiciele pot─Ög anglosaskich ÔÇô Stan├│w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Alfred Mahan
Alfred Mahan / źródło:geopolityka.net

Mahan, z czysto zawodowych wzgl─Öd├│w, przez lata analizowa┼é dzieje wojen morskich. W toku tych docieka┼ä uzna┼é, ┼╝e najistotniejszym ┼║r├│d┼éem politycznej i ekonomicznej si┼éy jest dominacja nad akwenami kluczowymi dla ┼Ťwiatowego handlu. Obszary l─ůdowe maj─ů znaczenie drugorz─Ödne ÔÇô nale┼╝y je uwzgl─Ödnia─ç w rachubach geopolitycznych tylko dlatego, ┼╝e stanowi─ů kra┼äcowe punkty w globalnej sieci wymiany towarowej.

Admira┼é stawia sprawy jasno ÔÇô je┼Ťli kto┼Ť chce podporz─ůdkowa─ç sobie t─Ö sie─ç, musi panowa─ç nad g┼é├│wnymi drogami morskimi. Gdy ta sztuka mu si─Ö uda, zapewni sobie przewag─Ö w globalnym handlu, a finalnie si─Ögnie po ┼Ťwiatow─ů dominacj─Ö.

Mahan i czynniki pot─Ögi

Mahan wymienia┼é sze┼Ť─ç g┼é├│wnych czynnik├│w ÔÇ×pot─Ögotw├│rczychÔÇŁ. Oto one:

  • pozycja geograficzna pa┼ästwa, czyli ┼éatwy dost─Öp do ocean├│w i m├│rz,
  • ukszta┼étowanie wybrze┼╝a ÔÇô m.in. obecno┼Ť─ç naturalnych, pe┼énomorskich port├│w,
  • d┼éugo┼Ť─ç wybrze┼╝a,
  • liczebno┼Ť─ç narodu ÔÇô du┼╝e spo┼éecze┼ästwa ┼éatwiej tworz─ů marynark─Ö handlow─ů i wojenn─ů,
  • charakter narodowy, czyli mentalno┼Ť─ç pobudzaj─ůca b─ůd┼║ hamuj─ůca rozw├│j handlu morskiego,
  • czynniki ustrojowe ÔÇô wola w┼éadz do polityczno-handlowej ekspansji morskiej.

Zalecenia admirała

Uznawszy, ┼╝e o losach ┼Ťwiata decyduje flota wojenna i handlowa, Mahan zaleca┼é rz─ůdowi USA, by intensywnie rozbudowywa┼é marynark─Ö i wykorzysta┼é j─ů do zdominowania basenu morza Karaibskiego. Sugerowa┼é te┼╝, by Ameryka┬á bezzw┼éocznie rozpocz─Ö┼éa ekspansj─Ö ku wybrze┼╝om Azji, ku cie┼Ťninie Malaka i Oceanowi Indyjskiemu. To tam b─Öd─ů si─Ö wa┼╝y─ç losy ┼Ťwiata (jak┼╝e trafne spostrze┼╝enia!). Ponadto postulowa┼é stworzenie kana┼éu ┼é─ůcz─ůcego Ocean Spokojny z Atlantykiem.

Kolejne ameryka┼äskie administracje sukcesywnie realizowa┼éy te ÔÇ×instrukcjeÔÇŁ.

Morskie szlaki handlowe, czyli prawdziwe źródło potęgi / źródło: techpedia.pl

Lewiatan i Behemot

Na lekcjach historii rzadko zwraca si─Ö uwag─Ö na pewien fakt. Oto gdy przygl─ůdamy si─Ö dziejom ┼Ťwiata, mo┼╝emy zauwa┼╝y─ç, ┼╝e naprzeciw siebie cz─Östo stawa┼éy pot─Ögi l─ůdowe i morskie. Kilka przyk┼éad├│w ÔÇô Sparta walcz─ůca z Atenami, Rzym pokonuj─ůcy Kartagin─Ö, Francja Napoleona upadaj─ůca pod ciosami Wielkiej Brytanii, ZSRR przegrywaj─ůcy z USA.

Dlaczego o tym m├│wi─Ö? Ano dlatego, ┼╝e Alfreda Mahana, geopolityka uwyra┼║niaj─ůcego wp┼éyw pot─Ögi morskiej na losy ┼Ťwiata, mo┼╝na uzna─ç za kogo┼Ť, kto ten binarny podzia┼é uwyra┼║ni┼é i teoretycznie podbudowa┼é.

Historia geopolityki ÔÇô Halford Mackinder, czyli supergwiazda geopolityki

O Mackinderze słyszał pewnie każdy, kto choć otarł się o geopolitykę. Ten brytyjski geograf z przełomu XIX i XX wieku, profesor Oxfordu i dyrektor London School of Economics, zapisał się w historii jako twórca osławionej teorii Heartlandu.

Po raz pierwszy wy┼éo┼╝y┼é j─ů w 1904 roku na ┼éamach ÔÇ×Geographical JournalÔÇŁ. W opublikowanym tam artykule ÔÇô ÔÇ×The Geographical Pivot of HistoryÔÇŁ (ÔÇ×Geograficzna o┼Ť historiiÔÇŁ) ÔÇô zaprezentowa┼é geopolityczny model ziemskiego globu. Rzu─çmy na niego okiem.

Halford Mackinder / źródło: kurierostrowski.pl

Mackinder, Światowa Wyspa i Heartland

W mackinderowskiej uk┼éadance widzimy trzy g┼é├│wne elementy: ┼Üwiatow─ů Wysp─Ö (World Island) i wchodz─ůc─ů w jej sk┼éad Stref─Ö Wewn─Ötrzn─ů (Inner Crescent) oraz ÔÇ×oceaniczn─ůÔÇŁ Stref─Ö Zewn─Ötrzn─ů (Outer Crescent).

Wyspa, swoisty ÔÇ×megakontynent,ÔÇŁ jest po┼é─ůczeniem Europy, Azji i Afryki. ┼╗yje tu wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç populacji ludzkiej, tu znajduj─ů si─Ö najbogatsze z┼éo┼╝a zasob├│w, najwi─Ökszy potencja┼é przemys┼éowy i militarny. Mackinder dzieli j─ů na dwa podobszary ÔÇô wspomnian─ů ju┼╝ Stref─Ö Wewn─Ötrzn─ů i ┬átzw. Obszar Osiowy (Pivot Area), w 1919 roku nazwany Heartlandem.

Geopolityczny model Mackindera / źródło: ras-nsa.ca

Obszar osiowy/Heartland jest le┼╝─ůcym na p├│┼énoc od Azji ┼Ürodkowej pasem step├│w i r├│wnin (w p├│┼║niejszych pracach Brytyjczyk w┼é─ůcza do niego wschodni─ů Europ─Ö). By┼é ┼Ťwiadkiem wielkich historycznych migracji i najazd├│w, naturaln─ů ÔÇ×autostrad─ůÔÇŁ ┼é─ůcz─ůc─ů pacyficzne wybrze┼╝a Azji z p├│┼éwyspem europejskim. Z racji na centralne po┼éo┼╝enie i wyst─Öpowanie naturalnych barier ma jeszcze i t─Ö cech─Ö, ┼╝e jest poza zasi─Ögiem oddzia┼éywania mocarstw morskich. W konsekwencji panowanie nad Heartlandem umo┼╝liwia panowanie nad ┼Ťwiatem. Ale o tym za moment.

Putin przed map─ů
Heartland i jego władca / źródło: bbc.com

Strefa wewn─Ötrzna oraz zewn─Ötrzna

Okalaj─ůca Heartland Strefa Wewn─Ötrzna obejmuje Europ─Ö, Bliski Wsch├│d, Chiny i Indie. Jest bogata i ludna. To tu powstawa┼éy wielki imperia, religie, tu rozwija┼éa si─Ö kultura i technika, tu wa┼╝y┼éy si─Ö losy ┼Ťwiata.

Obszar Zewn─Ötrzny, czyli Ameryka, Wielka Brytania, Japonia, Indonezja i Australia, to ruchliwy ┼Ťwiat oceanu, z jego kr─ů┼╝─ůcymi wok├│┼é superkontynetu flotami, handlem i piractwem.

Co Mackinder mia┼é na my┼Ťli?

No dobrze, ale co z tego wszystkiego wynika? Zacznijmy od ciekawostki ÔÇô zauwa┼╝my, ┬á┼╝e w┼éa┼Ťnie zarysowany obraz globu znacznie r├│┼╝ni si─Ö od tego, kt├│ry poznajemy na lekcjach geografii. U Mackindera istnieje tylko jeden kontynent, oblewaj─ůcy go ocean oraz rozsiane tu i ├│wdzie wyspy, czasem ca┼ékiem spore. Intryguj─ůca perspektywa.

Skomunikowanie Eurazji

Po drugie Mackinder upiera si─Ö, ┼╝e kluczem do panowania nad ┼Ťwiatem jest Heartland. W pewnym momencie tworzy nawet w co┼Ť na kszta┼ét geopolitycznego prawa. W pracy z 1919 roku pisze tak:

Kto panuje nad Wschodni─ů Europ─ů, panuje nad Heartlandem; kto panuje nad Heartlandem, panuje nad ┼Üwiatow─ů Wysp─ů; kto panuje nad ┼Üwiatow─ů Wysp─ů, panuje nad ┼Ťwiatem.

Sprawa jest ciekawa. Zauwa┼╝my, ┼╝e Heartland, sam w sobie, jest ubogi i niezbyt ludny. Trudno sobie wyobrazi─ç, by powsta┼éo tu mocarstwo, kt├│re rzuci ┼Ťwiat na kolana. W ostatnich wiekach narodzi┼éo si─Ö tam tylko imperium mongolskie, do┼Ť─ç efemeryczne.

Nowy jedwabny szlak
Nowy jedwabny szlak / źródło: forsal.pl

Niemniej Heartland to kraina ┼é─ůcz─ůca odleg┼ée obszary Eurazji, pozwalaj─ůca na ich skomunikowanie niejako za plecami pa┼ästw morskich. Le┼╝y w sercu superkontynentu, od oddzia┼éywania pot─Ög morskich os┼éania go wieczna zmarzlina arktycznych m├│rz, piachy pusty┼ä i pasma nieprzebytych g├│r. Tu nie mo┼╝na stosowa─ç morskich blokad ekonomicznych, nie mo┼╝na zwalcza─ç ┼╝eglugi, si┼éa morska nie odgrywa tu ┼╝adnej roli. Doskonale rozumieli to m.in. chi┼äscy stratedzy, planuj─ůc stworzenie Nowego Jedwabnego Szlaku.

Zagro┼╝enie dla Lewiatana

Po trzecie prawdziwym zagro┼╝eniem dla pot─Ög morskich (a Mackinder, jako Brytyjczyk, w┼éa┼Ťnie je reprezentowa┼é) by┼éby sojusz pa┼ästwa kontroluj─ůcego Heartland (w ostatnich wiekach jest nim Rosja) z bogatym i pr─Ö┼╝nym ekonomicznie pa┼ästwem Strefy Wewn─Ötrznej (na przyk┼éad z Niemcami). Po┼é─ůczenie strategicznych walor├│w Heartlandu z mo┼╝liwo┼Ťciami gospodarczymi obrze┼╝y ┼Üwiatowej Wyspy wytworzy potencja┼é umo┼╝liwiaj─ůcy wyj┼Ťcie na Ocean i ostateczne zdominowanie globu.

Putin i Merkel
Cichy sojusz? / źródło: financialoutsider.pl

Mackinder sugerowa┼é te┼╝, ┼╝e chc─ůc utrudni─ç niemiecko-rosyjsk─ů wsp├│┼éprac─Ö nale┼╝a┼éoby wspiera─ç pa┼ästwa ┼Ťrodkowoeuropejskie. S─ůdz─Ö, ┼╝e wielu wsp├│┼éczesnych polskich polityk├│w to zapaleni mackindery┼Ťci. Pami─Ötajmy jednak, ┼╝e pytanie, czy nasi anglosascy ÔÇ×partnerzyÔÇŁ do tej propozycji swojego rodaka podchodz─ů r├│wnie entuzjastycznie pozostaje otwartym.

Historia geopolityki ÔÇô Karl Haushofer i geopolityka niemiecka

Genera┼é Karl Haushofer to intryguj─ůca i w dziejach geopolityki wa┼╝na posta─ç. Niekt├│rzy zarzucaj─ů mu prohitlerowskie sympatie, a wr─Öcz bezpo┼Ťredni wp┼éyw na polityk─Ö III Rzeszy. I cho─ç genera┼é by┼é niew─ůtpliwie niemieckim nacjonalist─ů i rzecznikiem paktu Ribbentrop-Mo┼éotow, to warto pami─Öta─ç, ┼╝e jego syna oskar┼╝ono o udzia┼é w spisku Clausa von Stauffenberga (patrz zamach z 20 lipca 1944 roku) i stracono.

Karl Huashofer
Karl Haushofer / źródło: geopolitica.ru

Panregiony

Do┼Ť─ç jednak uwag biograficznych. Wr├│─çmy do rzeczy. Haushofer, jak ka┼╝dy powa┼╝ny geopolityk, stworzy┼é w┼éasn─ů map─Ö ┼Ťwiata. Podzieli┼é glob na panregiony, czyli olbrzymie masy l─ůdu, zdominowane przez jedno z mocarstw. Genera┼é wyr├│┼╝ni┼é cztery takie obszary: panameryka┼äski (podporz─ůdkowany USA, obejmuj─ůcy obie Ameryki), paneuropejski (kontrolowany przez Niemcy, obejmuj─ůcy Europ─Ö, Bliski Wsch├│d, Afryk─Ö), panrosyjski (ZSRS, Iran, Indie) i panpacyficzny (z centrum w Japonii, rozci─ůgaj─ůcy si─Ö na Chiny, Indonezj─Ö, Australi─Ö).

Panregiony Haushofera
Cztery panregiony Haushofera / źródło: choosetravel.pl

Zauwa┼╝my, ┼╝e w koncepcji panregion├│w nie ma miejsca dla Wielkiej Brytanii, a wi─Öc dla pa┼ästwa, kt├│rego posiad┼éo┼Ťci rozsiane by┼éy w├│wczas na wszystkich kontynentach . Nie jest to, oczywi┼Ťcie, przypadek. Haushofer zak┼éada┼é, ┼╝e w wyniku nacisku sowiecko-niemieckiego Bloku Kontynentalnego Imperium Brytyjskie po prostu rozpadnie si─Ö.

Haushofer i Mackinder

Kre┼Ťl─ůc scenariusz upadku angielskiej pot─Ögi Haushofer by┼é pod wyra┼║nym wp┼éywem koncepcji Mackindera. Sojusz niemiecko-rosyjski to przecie┼╝ nic innego, jak po┼é─ůczenie si┼éy i bogactwa pa┼ästwa ze Strefy Wewn─Ötrznej (Niemiec) ze strategicznym po┼éo┼╝eniem Heartlandu (Rosji).

Ta wsp├│┼épraca zmieni┼éaby ┼Ťwiatowy uk┼éad si┼é. W jej efekcie morskie mocarstwa anglosaskie zosta┼éyby ostatecznie wypchni─Öte ze zdominowanej przez tandem niemiecko-rosyjski Eurazji. Jednym s┼éowem, Haushofer s─ůdzi┼é, ┼╝e droga do niemieckiej pot─Ögi wiedzie przez Moskw─Ö. ┬á

gazoci─ůg Nord Stream
Nord Stream, czyli widomy znak współpracy rosyjsko-niemieckiej

Haushofer i Putin

A w Moskwie Haushofera znaj─ů i ceni─ů. Od 2000, czyli od czasu doj┼Ťcia do w┼éadzy W┼éadimira Putina, dzie┼éa niemieckiego genera┼éa s─ů sukcesywnie t┼éumaczone na rosyjski. Naszemu wschodniemu s─ůsiadowi podobaj─ů si─Ö kre┼Ťlone tam wizje wsp├│┼épracy z Berlinem. Rosja potrzebuje przecie┼╝ niemieckiego kapita┼éu i technologii. W zamian oferuje w─Öglowodory (lub, jak mawia pewien znany prezes, w─Öglowodany). Kuj─ůcym w oczy przyk┼éadem wsp├│┼épracy tych pa┼ästw jest naturalnie gazoci─ůg Nord Stream lub Siemens dostarczaj─ůcy, mimo sankcji, elektryczne turbiny na Krym.

Historia geopolityki ÔÇô Nicholas Spykam i geopolityka zimnej wojny

Spykman, ameryka┼äski politolog holenderskiego pochodzenia, jest znany z rozwijania i modyfikowania pomys┼é├│w Halforda Mackindera. Amerykanin przede wszystkim odrzuci┼é tez─Ö o geopolitycznej roli Heartlandu (przypominam ÔÇô Mackinder uwa┼╝a┼é, ┼╝e panowanie nad ÔÇ×sercem l─ůduÔÇŁ umo┼╝liwia panowanie nad ┼Ťwiatem). W jego odwr├│conej perspektywie kluczem do globalnej pot─Ögi by┼éa kontrola nad pier┼Ťcieniem nadbrze┼╝nych pa┼ästw otaczaj─ůcych eurazjatycki interior (a wi─Öc nad mackinderowsk─ů Stref─ů Wewn─Ötrzn─ů). Obszar ten nazwa┼é Rimlandem.

Nicolas Spykman
Nicolas Spykman

Dzi─Öki Spykmanowi do geopolitycznych podr─Öcznik├│w mo┼╝na wpisa─ç kolejne ÔÇ×prawoÔÇŁ: kto panuje nad Rimlandem, panuje nad Eurazj─ů; kto panuje nad Eurazj─ů, panuje nad losami ┼Ťwiata. ┬á

Rimland
Heartland i Rimland / źródło: geopolityka.net

Doktryna powstrzymywania

Koncepcja Rimlandu powsta┼éa w 1944 roku. Kilka lat p├│┼║niej wykorzystano j─ů w praktyce ÔÇô sta┼éa si─Ö teoretycznym fundamentem dla tzw. doktryny powstrzymywania. Profesor Leszek Moczulski wyja┼Ťni nam czym ta doktryna by┼éa:

USA nie mog┼éy zgodzi─ç si─Ö, aby jakikolwiek kraj maj─ůcy dost─Öp do oceanu (albo morza o istotnych dla polityki globalnej funkcjach strategicznych) [a wi─Öc kraj Rimlandu ÔÇô J.B.] znalaz┼é si─Ö po drugiej wojnie ┼Ťwiatowej w sowieckiej strefie wp┼éyw├│w. Gdy tylko ZSRR usi┼éowa┼é do tego doprowadzi─ç, Stany Zjednoczone reagowa┼éy czynnie (doktryna Trumana, gwarantuj─ůca obron─Ö Grecji i Turcji; kontrakcja wobec inwazji komunistycznej w Korei 1950-53 oraz w Wietnamie 1965-73).

Mem z Bartosiakiem
źródło: wykop.pl

Ci─ůg dalszy nast─ůpi

I tu ko┼äcz─Ö drug─ů cz─Ö┼Ť─ç moich geopolitycznych rozwa┼╝a┼ä. Trzeci─ů po┼Ťwi─Öc─Ö geopolityce pa┼ästwa polskiego. Ju┼╝ teraz zapraszam do lektury!